Sławomir Trusz
Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskie Towarzystwo Psychologii Behawioralnej

Czy możliwe jest wychowanie bez kar i nagród? Zwolennicy psychologii humanistycznej, których odnaleźć można w środowisku pedagogów teoretyków, wierzą że tak. Kara i nagroda – zgodnie z tym stanowiskiem – to narzędzia manipulacji. Ich stosowanie powoduje, że wychowanie staje się tresurą, której finalnym produktem jest bezwolna jednostka. Romantyczną alternatywę stanowi wychowanie w wolności, w ramach którego potencjał i możliwości człowieka rozwijane są w sposób optymalny. W tym świetle cechą konstytutywną behawioryzmu staje się „niefrasobliwe szkodzenie ludziom pod płaszczykiem niesienia im pomocy” lub zmiany ich zachowań. Niestety idee te znajdują swych zwolenników także w instytucjach edukacyjnych, co sprawia, że każdy, nawet racjonalnie stosowany system kar i nagród może być oceniony jako przejaw symbolicznej lub strukturalnej przemocy w wychowaniu. Referat stanowi próbę rewizji zaprezentowanego wyżej sposobu myślenia o karze i nagrodzie w wychowaniu. Behawioryzm potraktowany jako teoria i paradygmat naukowy może służyć pedagogice, wskazując te sposoby wyzwalania, modyfikowania czy wygaszania zachowań, które są skuteczne, dzięki czemu wychowanie przestanie być abstrakcyjnym hasłem i stanie się rzeczywistą działalnością edukacyjną.