akcja Pajacyk

www.krokpokroku.org

ABAI

Udział procesów poznawczych w warunkowaniu klasycznym i instrumentalnym. Od herezji do dogmatu i... z powrotem?

Przemysław Bąbel
Uniwersytet Jagielloński, Zakład Psychologii Behawioralnej
Polskie Towarzystwo Psychologii Behawioralnej

Zgodnie z klasycznym, asocjacjonistycznym rozumieniem procesów warunkowania uczenie się zachodzi dzięki styczności w czasie bodźców i reakcji. W takim ujęciu zarówno warunkowanie klasyczne, jak i instrumentalne mają charakter automatyczny czy wręcz mechanistyczny, a procesy poznawcze wyższego rzędu nie odgrywają w nich żadnej roli. Pierwszym odstępcą od asocjacjonistycznego rozumienia procesów warunkowania był Edward C. Tolman, którego badania dowiodły znaczenia procesów poznawczych dla uczenia się. Herezja Tolmana czekała ponad trzydzieści lat by stać się dogmatem. Dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczęła się prawdziwa rewolucja w rozumieniu procesów warunkowania. Jej skalę i znaczenie najlepiej wyrażają tytuły dwóch przeglądów badań z tego zakresu: There is no convincing evidence for operant or classical conditioning in adult humans (Brewer, 1974) i Pavlovian conditioning: It’s not what you think it is (Rescorla, 1988). Przekonanie o udziale procesów poznawczych w warunkowaniu klasycznym i instrumentalnym traktowane jest obecnie jako dogmat. Istnieją jednak dane wskazujące na fakt, że do warunkowania może dochodzić także bez zaangażowania procesów poznawczych. Celem referatu jest podsumowanie rezultatów badań, które przemawiają za poznawczym ujęciem procesów warunkowania, oraz danych dowodzących, że zarówno warunkowanie klasyczne jak i instrumentalne może mieć charakter automatyczny.