VI Międzynarodowe Sympozjum Naukowe PTPB

Behawioralne spojrzenie na altruizm i samokontrolę
Altruizm może zostać zdefiniowany jako kosztowne działanie, z którego korzyści odnosi inna osoba. Z behawioralnego punktu widzenia występowanie altruizmu prezentuje wyraźne trudności. Wydaje się, że to przykład występowania zachowania bez wzmocnienia. Twierdzę, że altruizm jest niewiększą zagadką niż samokontrola – działanie kosztowne w chwili obecnej, które przynosi korzyści dopiero w przyszłości. Zarówno altruizm, jak i samokontrola, mogą być wyjaśnione zgodnie z dwoma Darwinowskimi procesami doboru grupowego: biologiczną selekcją grup organizmów z pokolenia na pokolenie oraz behawioralną selekcją wzorców zachowań na przestrzeni biegu życia pojedynczego organizmu. Indywidualny poziom altruizmu może być mierzony za pomocą funkcji dyskontowania społecznego, natomiast indywidualny poziom samokontroli może być mierzony za pomocą funkcji dyskontowania związanego z odroczeniem. Obydwa rodzaje funkcji dyskontowych przybierają ten sam hiperboliczny kształt. Jednakże są między nimi różnice wskazujące, że altruizm i samokontrola to zupełnie różne procesy.

Zachowanie inteligentne
Przedmiotem wystąpienia będzie problem inteligencji, ujmowany z perspektywy behawioralnej. Po krytycznej analizie najczęściej używanych definicji inteligencji, nastąpi refleksja nad możliwymi do przyjęcia kryteriami zachowań inteligentnych. Będą to kryteria odnoszące się do takich zjawisk, jak zmaganie się z nowością i rozwiązywanie problemów. Kryteria te będą dyskutowane w perspektywie różnic interindywidualnych (międzyosobniczych) i intraindywidualnych (wewnątrzosobniczych). W końcowej części wystąpienia będzie podjęta próba odpowiedzi na pytanie, czy przyjęte kryteria zachowań inteligentnych nadają się do opisu różnic międzygatunkowych w zakresie sprawności intelektualnych.

Przedstawiony zostanie krótki przegląd badań dotyczących czterech rodzajów dyskontowania: dyskontowania związanego z odroczeniem, dyskontowania związanego z niepewnością, dyskontowania związanego z dzieleniem się i dyskontowania związanego z wysiłkiem. Najogólniej mówiąc, dyskontowanie odnosi się do zmniejszania się wartości nagrody wraz z wydłużaniem się czasu jej odroczenia, zmniejszania się szansy jej otrzymania, wzrostu liczebności grupy, z którą trzeba sie podzielić nagrodą i wzrostu wysiłku, który jest wymagany do uzyskania nagrody. Okazuje się, że duże i małe wzmocnienia tracą na wartości w różnym tempie. W wypadku dyskontowania związanego z odroczeniem i wysiłkiem, duże nagrody dyskontowane są wolniej niż małe (efekt wielkości). W pozostałych dwóch wypadkach kierunek efektu wielkości jest odwrotny (odwrócony efekt wielkości). Prawdopodobną przyczyną odwracania się efektu wielkości jest przewidywana możliwość odczuwania rozczarowania i żalu, jeśli wybrana niepewna lub dzielona z innymi alternatywa nie zostanie ostatecznie otrzymana, a mniejsza, pewna nagroda – zaprzepaszczona.

Dyskontowanie w czasie jest behawioralną miarą impulsywności i odnosi się do spadku wartości nagrody wraz ze wzrostem odroczenia jej otrzymania. Dotychczas wykazano, iż tempo dyskontowania może różnić się w zależności od rodzaju wykorzystywanej nagrody. Co więcej, dowiedziono również, że dla osób impulsywnych i uzależnionych tempo dyskontowania jest silniejsze, co powoduje częstszy wybór nagrody mniej odroczonej. Jako że coraz częściej wskazuje się na związek między uzależnieniami i otyłością zdecydowano się na przeprowadzenie badania tempa dyskontowania trzech rodzajów nagród (pieniędzy, karty płatniczej i jedzenia) u osób o różnym wskaźniku masy ciała (BMI). W tym celu przebadano 90 osób w wieku 18 - 26 lat. Dobór grupy badanej był celowy, opierający się na wskaźniku BMI. Wydzielono na jego podstawie trzy podgrupy: niedożywienie, prawidłowa masa ciała oraz nadwaga i otyłość. Przy pomocy stworzonego przez autorkę kwestionariusza dokonano pomiaru tempa dyskontowania badanych nagród. Przeprowadzona analiza nie wykazała zróżnicowania tempa dyskontowania w zależności od wskaźnika BMI. Wykazane zostały jednak istotne różnice w tempie dyskontowania wykorzystanych w badaniu nagród w przypadku osób o prawidłowej masie ciała – pieniądze były wolniej dyskontowane niż dwie pozostałe nagrody, natomiast jedzenie było szybciej dyskontowane od karty płatniczej.

Czy ludzie zawsze zachowują najlepsze na później? Tak by podpowiadała intuicja, ale takie zachowanie nie jest optymalnym wyborem z perspektywy teorii ekonomicznych. Głównym tematem referatu będzie dokonywanie wyboru pomiędzy sekwencjami nagród w obrębie których nagrody mają różną wielkość. Większość badaczy składnia się ku tezie, że ludzie przedkładają sekwencje nagród rosnących nad sekwencje nagród malejących, nie jest to jednak regułą. W wystąpieniu zaprezentowane zostaną badania związane z wyborem sekwencji odroczonych nagród w paradygmacie badań nad dyskontowaniem. Tradycyjnie dyskontowanie definiowane jest jako spadek subiektywnej wartości nagrody wraz z wydłużaniem się okresu oczekiwania na nią. Nowy kontekst stanowi analiza tego procesu, gdy nagrody, których wartość jest oceniana, pojawiają się w sekwencjach, a nie pojedynczo. Podejście to jest bardziej zbliżone do sytuacji z życia codziennego, gdzie w szerszej perspektywie czasowej zazwyczaj wybieramy pomiędzy całymi kategoriami zachowań, a nie jedynie pomiędzy pojedynczymi zdarzeniami. Takie ujęcie ma duże znaczenie dla trafności ekologicznej badań nad dyskontowaniem i niesie za sobą potencjalnie nowe zastosowania.

Przedmiotem referatu będzie wprowadzenie do nowego zagadnienia w badaniach nad dyskontowaniem: dyskontowania nagród otrzymanych w przeszłości oraz jego związku z uzależnieniami. W psychologii behawioralnej powszechnie przyjmuje się, że tempo dyskontowania odroczonych nagród jest wskaźnikiem impulsywności. Wiele badań wskazuje, że populacje osiągające wysokie wyniki na skalach impulsywności w standardowych kwestionariuszach osobowości (jak osoby z uzależnieniami czy z zaburzeniami psychicznymi) wykazują się również większym tempem dyskontowania. Tymczasem badania z ostatnich lat pokazują, że ludzie dyskontują również nagrody otrzymane w przeszłości! Co więcej, tempo dyskontowania przeszłości jest większe u osób uzależnionych od nikotyny niż u nieuzależnionych. Takie wyniki badań zgodne są z doniesieniami, że osoby z różnymi rodzajami uzależnień mają krótszą tzw. perspektywę czasową, a więc pod pojęciami „przeszłości” i „przyszłości” rozumieją krótsze odcinki czasu niż osoby bez uzależnień. Czy zatem tempo dyskontowania można traktować jako wskaźnik perspektywy czasowej, a nie, jak dotąd sądzono, impulsywności? Czy osoby, które skutecznie rozstały się z nałogiem, będą dyskontować „przeszłość” w tempie podobnym do osób nigdy nie uzależnionych (analogicznie, jak ma to miejsce w przypadku tempa dyskontowania wzmocnień odroczonych, gdzie byli uzależnieni nie różnią się od osób bez historii nałogu)? W najbliższym czasie planowane są badania, które pozwolą przybliżyć odpowiedź na te pytania.

Biorąc pod uwagę, że gry hazardowe stają się coraz bardziej popularne oraz dostępne w polskim społeczeństwie, także problem uzależnienia od hazardu nasila się niepokojąco. Psycholog kanadyjski, Robert Ladouceur, przyczynił się do realizacji zakrojonych na szeroką skalę badań empirycznych nad programem terapii poznawczo-behawioralnej uzależnionych hazardzistów. Podejście poznawczo-behawioralne w leczeniu uzależnienia od hazardu opiera się na zmianie zaburzonych myśli oraz zachowań odnoszących się do grania hazardowego. Terapia behawioralna podkreśla istotną rolę warunkowania zachowań. Koncentruje się ona w pierwszej kolejności na identyfikowaniu bodźców oraz wszystkich sytuacji podwyższonego ryzyka, dokonywanym przez samego gracza. Jej celem jest odwarunkowanie nałogowych zachowań (poprzez systematyczne unikanie wyzwalających bodźców, miejsc, ludzi, sytuacji i rytuałów). Głównymi krokami terapii behawioralnej są: zidentyfikowanie sytuacji podwyższonego ryzyka przez gracza, opracowanie strategii behawioralnych oraz wdrożenie ich na podstawie pięciokrokowego rozwiązania problemu. Badania na powtarzalnych próbach potwierdziły bardzo wysoką skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu nałogowego grania hazardowego. Wyniki pokazują, że 86% pacjentów, którzy wzięli udział w programie oraz ukończyli go, po upływie 6 i 12 miesięcy nie spełniało kryteriów diagnostycznych patologicznego grania wg klasyfikacji DSM. Ponadto pacjenci biorący udział w programie zgłaszali spostrzeganie własnej kontroli nad graniem, a także własnej skuteczności wobec sytuacji podwyższonego ryzyka na poziomie istotnie wyższym niż gracze hazardowi niebiorący udziału w leczeniu.

Czy słuchanie muzyki wspomaga procesy poznawcze?
Prezentacja zawiera przegląd danych empirycznych na temat wpływu muzyki poprzedzającej wykonywanie zadań poznawczych i towarzyszącej wykonywaniu zadań poznawczych na uzyskiwane w tych zadaniach rezultaty. W pierwszej części zajęto się wpływem słuchania muzyki na procesy pamięciowe, przede wszystkim w odniesieniu do zapamiętywania i odtwarzania materiału werbalnego. W drugiej części zawarto dane na temat tzw. krótkotrwałego efektu Mozarta, oznaczającego wpływ muzyki na wykonywanie zadań przestrzenno-czasowych. W trzeciej części przedstawiono wpływ muzyki na wykonywanie innych zadań poznawczych, m.in. rozwiązywanie testów inteligencji oraz gry komputerowe. Na zakończenie zestawiono hipotezy dotyczące mechanizmów wpływu słuchania muzyki na procesy poznawcze, takie jak interferencja, torowanie, modulowanie nastroju oraz zmiany aktywności mózgu.

Czy zwierzęta mają pamięć epizodyczną?
Pamięć epizodyczną definiowano początkowo jako system pamięciowy przechowujący informacje o zdarzeniach i ich przestrzenno-czasowym kontekście. To ujęcie następnie zmodyfikowano i rozwinięto, zwracając uwagę na przeżyciowe aspekty przypominania przeszłych zdarzeń, takie jak przeżywanie doświadczenia na nowo (świadomość autonoetyczna), poczucie subiektywnego czasu oraz doświadczające Ja. Ostatnio nacisk położono na adaptacyjną funkcję pamięci epizodycznej, sugerując, że umożliwia ona osobnikowi przewidywanie przyszłości i przygotowanie się do niej. Długo uznawano, że pamięć epizodyczna jest tylko ludzką cechą, a zwierzęta nie potrafią poznawczo „podróżować w czasie”. Nowsze badania pokazują jednak, że wiele gatunków zwierząt ujawnia behawioralne oznaki różnych aspektów pamięci epizodycznej. Eksperymenty wskazują na dobrze rozwiniętą pamięć tego, „co”, „gdzie” i „kiedy” u ptaków, podobną do epizodycznej pamięć lokalizacji preferowanych nagród u szczurów, a także planowanie przyszłości u ptaków i naczelnych. Badania te będą opisane wraz z dyskusją ich implikacji. Zaprezentowane będą również obiektywne, behawioralne kryteria, które mogą umożliwić eksperymentalną operacjonalizację pamięci epizodycznej i jej pomiar u zwierząt i ludzi.

Wkład Iwana Pawłowa do psychologii różnic indywidualnych
Pionierskie badania Pawłowa nad klasycznymi odruchami warunkowymi (OW) u psów doprowadziły go do wniosku, że istnieją różnice indywidualne (RI) w szybkości i efektywności tworzenia się odruchów warunkowych. Odpowiedzialne za te różnice są takie właściwości (cechy) konceptualnego układu nerwowego (KUN) jak: siła procesu pobudzenia, siła procesu hamowania, równowaga między nimi oraz ruchliwość procesów nerwowych. Paradygmat OW Pawłowa, podobnie jak siła procesu pobudzenia traktowana przez niego jako najważniejsza cecha KUN, stanowiły jedną z podstaw w tworzeniu niektórych teorii osobowości skoncentrowanych na cechach. Paradygmat OW, popularny wśród rosyjskich badaczy właściwości KUN, był również stosowany przez takich badaczy jak: Hans Eysenck – w celu wyjaśnienia RI w ekstrawersji i neurotyczności, Kenneth Spence – w badaniach nad cechą lęku, Jeffrey Gray – kiedy interpretował RI w podstawowych według niego cechach temperamentu – impulsywności i lęku, jego następcy (Corr, Pickering) – w ramach teorii wrażliwości na wzmocnienia i Jan Strelau – w badaniach nad cechami układu nerwowego u ludzi. Siła układu nerwowego, interpretowana przez Graya w terminach teorii aktywacji jako aktywowalność (aktywacja jako cecha) zyskała popularność w większości teorii temperamentu (biologicznie zorientowanych teorii osobowości) w celu wyjaśnienia RI w cechach postulowanych przez te teorie.

Skinnera ujęcie zdarzeń prywatnych to jeden z najciekawszych, chociaż także kontrowersyjnych, fragmentów jego behawioryzmu radykalnego. Ocena ta dotyczy zarówno zawartości tego ujęcia, jak i metodologii i metodyki, która do niego prowadzi; także jego pozycji i funkcjonowania w całości propozycji Skinnera. Ten ostatni wątek zdaje się naprowadzać na pewną interesującą możliwość myślenia i mówienia o prywatności także poza behawioryzmem radykalnym. Konkretnie chodzi o możliwość ujęcia fenomenu prywatności w ramach pewnej hipotezy wyjaśniającej (zgodnie z zasadą ekonomii myślenia) różnice - na korzyść jednostki - między jej samokontrolą a kontrolą jej funkcjonowania z zewnątrz przez społeczność, która ją otacza.

Wzmocnienie rozumiane na nowo: alokacja, indukcja i korelacja
Pojęcie wzmocnienia jest co najmniej niekompletne i prawie na pewno niewłaściwe. Alternatywne zorganizowanie naszego rozumienia zachowania wykorzystuje trzy pojęcia: alokację, indukcję oraz korelację. Alokacja oznacza wybór: każde zachowanie pociąga za sobą wybór i składa się z wyboru. Alokacja zmienia się jako rezultat indukcji i korelacji. Pojęcie indukcji dotyczy takich zjawisk jak zachowania towarzyszące, dodatkowe oraz końcowe – zachowania wywołane w sytuacji pojawienia się pokarmu lub innego filogenetycznie ważnego zdarzenia (Phylogenetically Important Event - PIE). Indukcja przypomina kontrolę bodźcową w tym znaczeniu, że nie istnieje żadna bezpośrednia relacja (typu „jeden do jednego”) pomiędzy wywoływanym zachowaniem i wywołującym je zdarzeniem. Zatem PIE przypomina bodziec różnicujący, tylko że PIE jest zależne od filogenezy. Wiele dowodów empirycznych wspiera założenie, że PIE wywołuje zachowania powiązane z filogenetycznie ważnym zdarzeniem. Dowody empiryczne wspierają także pogląd, że bodźce skojarzone z filogenetycznie ważnymi zdarzeniami stają się warunkowymi bodźcami wywołującymi te zachowania. Zależności sprawcze tworzą korelacje pomiędzy zachowaniem „sprawczym” (np. naciskanie dźwigni) a PIE (np. pokarm). Kiedy aktywność stanie się zachowaniem skojarzonym z PIE, PIE wywołuje je razem z innymi skojarzonymi zachowaniami. Zależność wpływa także na możliwe wyniki. Alokacje, które zawierają wiele zachowań sprawczych są wybierane, ponieważ mają wysoką wartość (wysoki współczynnik PIE) w ramach ograniczeń występujących w danej sytuacji.

Podejście uczeniowe w wyjaśnianiu oddziaływania sugestii i podatności na sugestie
Większość ludzi bywa bardzo podatna na pośrednie i bezpośrednie sugestie i często zachowuje się zgodnie z nimi, przynajmniej w pewnych sytuacjach. Czasami trudno wskazać racjonalne podstawy takiej podatności na sugestie, zwłaszcza że uleganie im wydaje się odbywać poza racjonalną kontrolą. Niemniej skuteczność sugestii bywa bardzo duża. W niniejszym wystąpieniu przedstawiono argumenty na rzecz tezy, że uleganie sugestiom może przynajmniej częściowo wynikać z procesów warunkowania i uczenia. Przedstawiono kilka przykładów sytuacji, w których warunkowanie wspiera uleganie sugestiom.

O znaczeniu umiejętności posługiwania się językiem dla rozwoju człowieka nie trzeba przekonywać. Dla współczesnego człowieka istotną okazuje się kompetencja komunikacyjna, od której zależy nie tylko powodzenie w szkole, ale także osiągnięcia zawodowe. Kompetencja komunikacyjna rozwija się przez całe życie, jednak kluczowe znaczenie ma okres dzieciństwa. Warto pokazywać jej rozwój w dzieciństwie, związki z innymi kompetencjami oraz wskazywać na implikacje dla dalszego rozwoju człowieka. W okresie dzieciństwa idealnym partnerem w różnych formach aktywności, w tym także aktywności werbalnej, są rówieśnicy. Jedną z kompetencji, które sprzyjają zajmowaniu korzystnej dla rozwoju pozycji społecznej są kompetencje komunikacyjne. Okazuje się, że takie działania jak sposób uczestniczenia w dyskursie rówieśniczym (Black, Hazan 1989), sposób wchodzenia w kontakt z rówieśnikami znanymi i obcymi (Black, Hazan 1990), przyłączania się do grupy (Putallaz, Wassermann 1989), korzystania z niewerbalnych środków komunikacyjnych (Boyatzis, Satyaprasad 1994), sposób zachowania się w rozmowie (Smoot i Aumiller 1993), przekazywanie informacji, zadawanie pytań (Wrona 2001, Smółka 2005), wyrażania emocji i odczytywania intencji innych osób (Mentel 2009), różnicują dzieci o różnym statusie społecznym w grupie. Osiągnięty w okresie dzieciństwa status w grupie rówieśniczej rzutuje na tworzenie obrazu własnej osoby. Przywołane badania nie prowadzą do rozstrzygnięć o charakterze przyczynowo-skutkowym, zwracają natomiast uwagę na dwie ważne sprawy dotyczące rozwoju w dzieciństwie: miejsce dziecka w grupie i jego kompetencje komunikacyjne.

Analiza zachowania dotarła do Polski na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. W 1992 roku otwarto w Gdańsku pierwszy w Polsce ośrodek terapii behawioralnej dla dzieci z autyzmem, którego praca oparta jest na stosowanej analizie zachowania. Rok później, na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczęły się badania nad procesem dyskontowania, które zapoczątkowały rozwój eksperymentalnej analizy zachowania w naszym kraju. Najbardziej intensywny rozwój analizy zachowania w Polsce przypada na okres kończącej się w tym roku Dekady Zachowania. W tym czasie na dwóch polskich uczelniach powstały jednostki organizacyjne, w których rozwijana jest analiza zachowania, liczba ośrodków stosowanej analizy zachowania zdążyła przekroczyć dwadzieścia, powstały trzy stowarzyszenia zrzeszające analityków zachowania i osoby zainteresowane tą dziedzina psychologii, odbyło się 12 konferencji i sympozjów poświęconych analizie zachowania. Ukazało się także wiele bardzo ważnych publikacji z zakresu analizy zachowania – zarówno tłumaczeń prac z języka angielskiego, jak i publikacji polskich analityków zachowania. Referat przypomina początki analizy zachowania w Polsce, podsumowuje aktualny stan zaawansowania jej rozwoju w naszym kraju, wskazuje możliwe kierunki dalszego rozwoju dziedziny oraz analizuje czynniki, które mogą mu sprzyjać, ale i zagrażać.

Celem wystąpienia jest przedstawienie podstawowych założeń Instytutu Wspomagania Rozwoju Dziecka będącego repliką Princeton Child Development Institute z USA. PCDI jest jednym z najlepszych ośrodków na świecie zajmujących się terapią osób z autyzmem. Procentowa liczba uczniów, którzy w wyniku oddziaływań terapeutycznych przechodzi z Instytutu w Princeton do placówek masowych waha się w zależności od roku od 42% do 67%. PCDI od wielu lat prowadzi badania naukowe nad skutecznością różnorodnych technik uczenia, które pozwalają efektywnie rozwijać zachowania deficytowe dzieci z autyzmem. Podczas wystąpienia zaprezentowane zostaną nadrzędne cele Instytutu Wspomagania Rozwoju Dziecka jako placówki edukacyjno-szkoleniowo-badawczej. Terapia prowadzona w IWRD jest oparta na zasadach analizy zachowania. Prelegentki omówią system organizacji placówki oraz zasady rozwijania współpracy z rodzicami, którzy utrwalają efekty terapii prowadzonej w IWRD poprzez realizowanie programu domowego. Przedstawione zostaną także formy pracy z dziećmi oraz wybrane techniki uczenia, ze szczególnym uwzględnieniem technik opisanych w badaniach prowadzonych przez PCDI (plany aktywności, skrypty i wideomodelowanie). Zaprezentowane zostaną sposoby monitorowania postępów dziecka i skuteczności prowadzonych oddziaływań terapeutycznych. Omówione zostaną również sposoby ewaluacji pracy placówki, które są bardzo skutecznym narzędziem umożliwiającym ciągły rozwój i utrzymywanie wysokiej jakości pracy. W IWRD, podobnie jak we wszystkich placówkach będących replikami PCDI, ewaluacja prowadzona jest według zasad obowiązujących w PCDI.

Teoria umysłu jest traktowana jako jeden z modułów funkcjonalnych mózgu. Jego sprawność decyduje w zasadniczym stopniu o przebiegu i rozwoju relacji społecznych człowieka. U osób z autyzmem i z zespołem Aspergera występują deficyty teorii umysłu. Nieumiejętność odczytywania myśli, emocji i intencji innych osób sprawia, że zachowania otaczających ludzi są dla nich pozbawionym kontekstu, niezrozumiałym zlepkiem słów i gestów. W związku z tym niemożliwe staje się przewidywanie działań innych osób. Brak świadomości, że inni posiadają umysł, czyli, że myślą i czują, staje się przeszkodą w odczytywaniu uczuć innych ludzi i wnioskowaniu, o czym dana osoba myśli. W Specjalnym Ośrodku Rewalidacyjno-Wychowawczym dla Dzieci i Młodzieży z Autyzmem w Gdańsku, który od lat pracuje według zasad stosowanej analizy zachowania, jednym z ważnych celów terapii jest rozwijanie teorii umysłu u uczniów z autyzmem i z zespołem Aspergera. W wystąpieniu zostaną zaprezentowane niektóre aspekty uczenia teorii umysłu na podstawie doświadczeń ośrodka gdańskiego.

Terapia behawioralna to w powszechnej opinii terapia efektywna, lecz trudna. O ile pierwszy człon tego sformułowania mówiący o efektywności został już bardzo szeroko opisany w literaturze przedmiotu, o tyle trudnościom w terapii poświęcono dotychczas stanowczo mniej uwagi. Dlatego też autorki wystąpienia będą chciały odnieść się do najistotniejszych problemów wiążących się z uprawianiem stosowanej analizy zachowania. Temat ten przedstawiony zostanie zarówno z punktu widzenia osób realizujących czynnie oddziaływania terapeutyczne z klientami z zaburzeniami rozwojowymi, jak również z punktu widzenia osób podejmujących próby badań weryfikujących niektóre zagadnienia praktyczne. Autorki postarają się skonfrontować z tytułowym pytaniem i zastanowić nad tym, czy w stosowaniu terapii występują problemy wynikające z jej trudnych metodologicznych uwarunkowań, czy też być może przeciwnie – problem stanowi samo podjęcie terapii, ze względu na różnorodne uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne, wiążące się z osobą terapeuty i pacjenta. Wystąpienie zilustrowane zostanie przykładami przypadków, w których realizacja terapii napotkała na poważne utrudnienia wraz z przykładami ich rozwiązań.

Rosnące zainteresowanie wyjaśnianiem i możliwością kontroli ludzkich zachowań powoduje coraz szersze rozpowszechnianie wiedzy z zakresu psychologii oraz jej wpływ na wszystkie sfery życia. Jednak większość promowanych przez media procedur, takich jak na przykład homeopatia lub akupunktura, oraz teorii, takich jak na przykład astrologia, zakładająca istnienie bezpośredniego związku między zjawiskami na niebie a losem poszczególnych ludzi i wydarzeniami na Ziemi, nie znajduje żadnego potwierdzenia w nauce. Jeszcze bardziej niepokojące jest to, że również poza kręgiem popularnych czasopism podobne zagadnienia są szeroko opisywane w literaturze, szczegółowo omawiane w ramach rozmaitych kursów dokształcających psychologów, a nawet w obrębie samych studiów psychologicznych. Studenci, zwłaszcza rozpoczynający dopiero naukę, poznając takie niezwykłe „teorie” i „procedury terapeutyczne” mogą ulec ich niewątpliwemu urokowi, mocno wierząc w ich naukową poprawność. Pseudonauka posługuje się bowiem językiem naukowym, co może zostać mylnie uznane za dowód wiarygodności głoszonych przez nią „prawd”. Jednak prawdy te nie znajdują potwierdzenia w badaniach naukowych lub pozostają z nimi w sprzeczności. Celem referatu będzie próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy i w jaki sposób można wytyczyć granicę między tym, co naukowe i pseudonaukowe na gruncie psychologii oraz weryfikacja statusu naukowego behawioryzmu na przykładzie terapii behawioralnej. Osiągnięciu tego celu będzie służyć zdefiniowanie pseudonauki, przedstawienie jej podstawowych wskaźników oraz wskazanie najważniejszych różnic między problemami badawczymi i procedurami terapeutycznymi naukowymi i pseudonaukowymi.

Problem poszukiwania vs unikania nowości jest niekończącym się tematem debat w ramach nauk o zachowaniu. Organizmy potrzebują informacji o ich własnym stanie oraz o zdarzeniach zewnętrznych aby przetrwać i rozmnażać się. Nawet proste organizmy, takie jak pierwotniaki wykorzystują informacje dostępną dzięki odbieranej stymulacji. Pierwotna forma poszukiwania stymulacji, ruchy testujące, rozwija się u płazińców. Dalsza ewolucja zachowań bodźcoposzukujących analizowana jest w kategoriach poziomów integracji. Główne etapy tej ewolucji to: odruch orientacyjny, eksploracja motoryczna, reakcje badawcze, reakcje manipulacyjne, zabawa oraz ciekawość poznawcza. Prezentuję dane i argumanty na rzecz poglądu, że poszukiwanie stymulacji i informacji w regulacji zachowania zwierząt i ludzi ma fundamentalne znaczenie dla regulacji zachowania.

Informacja zwrotna może sprzyjać uczeniu motorycznemu i wykonaniu, zarówno w sporcie, jak też w rehabilitacji. Osoba trenująca korzysta z informacji zwrotnej, aby wykrywać błędy w wykonaniu. Porównuje ona swój ruch z oczekiwanym ruchem docelowym i w ten sposób może dokonywać poprawek w kolejnej próbie. Informacja zwrotna dzieli się na wewnątrzpochodną i zewnątrzpochodną. Pierwsza odnosi się do tego, co pochodzi z własnej (osobistej) perspektywy i odbierane jest przez narządy zmysłów w związku z wykonywanym ruchem. Druga, zwana też „rozszerzoną”, zwykle pochodzi z zewnętrznych źródeł (np. od trenera, fizjoterapeuty, nauczyciela) i stanowi uzupełnienie informacji wewnątrzpochodnej. Dzieli się ją na: wiedzę o rezultatach (WR) i wiedzę o wykonaniu (WW). Informacja zwrotna spełnia w uczeniu motorycznym oraz wykonaniu przynajmniej trzy ważne funkcje: motywującą, wzmacniającą lub karzącą i korygującą. Mimo iż praktyka oraz informacja zwrotna uznane są za dwie najważniejsze determinanty uczenia motorycznego i wykonania, wciąż istnieje potrzeba prowadzenia badań w tym obszarze.

Stosowana analiza zachowania jest chętnie wykorzystywanym nurtem teoretyczno-praktycznym w obszarze klinicznym, szczególnie w terapii osób z autyzmem. Charakter neurologiczny tej jednostki chorobowej podpowiada stosowanie (w Polsce bardzo rzadkie) założeń i metod analizy zachowania w innych obszarach neurologicznych, które dotyczą osób z dysfunkcjami mózgowymi, warunkującymi obniżone zdolności uczenia się czy trudności w funkcjonowaniu społecznym. Na oddziałach neurologii, neurochirurgii i rehabilitacji można znaleźć wielu pacjentów z największymi zespołami neuropsychologicznymi. Osoby z afazjami nie radzą sobie w funkcjonowaniu werbalnym. Pacjenci z zespołami zaniedbywania stronnego mają dysfunkcjonalne procesy uwagi z towarzyszącymi deficytami zdolności wzrokowo-przestrzennych. Cierpiący z powodu tzw. zespołu czołowego, mając objawy wcześniej opisanych zespołów lub bez nich, dodatkowo tracą kompetencje społeczne ze względu na zachowania trudne. W pierwszym numerze Journal of Applied Behavior Analysis (1968) Donald Baer, Montrose Wolf i Todd Risley posłużyli się siedmioma wymiarami opisującymi stosowaną analizę zachowania. Określenia: stosowana, behawioralna, analityczna, techniczna, systematyczna pojęciowo, skuteczna i umożliwiająca uogólnienie wyników można w prosty sposób odnieść do rehabilitacji neuropsychologicznej dorosłego człowieka. Wyniesione z behawioryzmu koncepcje wzmacniania, różnicowania i generalizacji oraz warunkowania klasycznego podpowiadają potencjalnym terapeutom i opiekunom możliwe sposoby oddziaływań na zmienione i zubożone przez czynniki chorobowe zachowania osób, których rozwój przebiegał w sposób prawidłowy.

Celem wystąpienia jest pokazanie, w jaki sposób wiedza o zachowaniu może być wykorzystywana w obszarze interakcji człowiek – komputer (HCI), a szczególnie w projektowaniu serwisów internetowych. Projektowanie perswazyjne czy projektowanie z intencją to modelowanie pożądanych zachowań i zapobieganie błędom poprzez design. Dzięki zastosowaniu odpowiednich rozwiązań projektowych można nie tylko dostosowywać się do typowych zachowań użytkowników, ale również efektywnie je kształtować i zmieniać, np. skłaniać do podjęcia określonych akcji, takich jak kupno produktu czy zarejestrowanie się w serwisie. Przedstawione zostaną trzy strategie, za pomocą których można wpływać na zachowanie użytkowników: (1) ograniczanie możliwych zachowań i wykluczanie zachowań niepożądanych; (2) ułatwianie implementacji zachowań; (3) motywowanie, związane z budowaniem zaangażowania i kształtowaniem nawyków.

Pomimo faktu, że pracoholizm uchodzi za jedno z najistotniejszych zaburzeń zdrowia psychicznego w XX i XXI wieku (szacuje się, że około 26% populacji aktywnej zawodowo doświadcza pracoholizmu), problem ten jest często pomijany w literaturze fachowej. Przyczyną tego może być niejednoznaczny status pracoholizmu jako jednostki nozologicznej oraz trudności z jego precyzyjnym definiowaniem. Ponadto, chociaż pojęcie „pracoholizm” zostało wprowadzone ponad czterdzieści lat temu, wśród klinicystów nadal brakuje klarownego stanowiska odnośnie do sposobu leczenia uzależnienia od pracy. Referat ma charakter teoretyczny. Jego głównym celem jest przedstawienie przyczyn pracoholizmu (z naciskiem na behawioralne mechanizmy kształtowania się tego zaburzenia). W literaturze obecne są przynajmniej trzy koncepcje pokazujące, jak jednostka „uczy się” pracoholizmu. Drugi cel referatu wiąże się z krótkim zaprezentowaniem racjonalno-emotywnej terapii behawioralnej Ellisa jako optymalnej terapii pracoholizmu.